Нютагай элитэ ирагуу найруулагшад

Данри Данилович Хилтухин – уран зохёолшон, Усть-Ордын Буряадай тойрогой Боохоной аймагай Заглиг нютагта 1906 оной сентябриин 16-да түрэhэн намтартай.

Залуу наhанhаа шүлэгүүдые бэшэжэ эхилээ. Ород хэлэн дээрэ бэшэдэг байгаа. Байгал шадарай шэнэ байдал тухай бэшэhэн шүлэгынь Москвада гарадаг бүхэсоюзна «Батрак» гэжэ газетын нюурнууд дээрэ гараhан. Бэлигтэй хүбүүн рабфакта эльгээгдэжэ, Эрхүүгэй гүрэнэй университедтэ hураhан байна.

1932-1934 онуудта Данри Хилтухинай зохёолнуудынь Москвада «Писатели СССР Великому Октябрю», «Весна республики» гэhэн согсолборинууд соо хэблэгдэжэ, олон уншагшадта мэдээжэ болоhон. 1934 ондо уран зохёолшодой түрүүшын Бүхэсоюзна съездын делегат болоо. 1936 ондо «Родина счастливых» гэhэн түрүүшын сборник хэблэгдээ.

Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай үедэ Ленинградска фронт дээрэ дайшалаа. Дайнай үеын зохёолнууд соонь Эхэ ороноо хамгаалгын, тоонто нютагай, баатаршалгын, хани нүхэсэлэй, арадуудай нэгэдэлэй гол темэнуудые тэмдэглэхээр. 1942 ондо «За Отчизну», 1943 ондо «Лирика воина» гэhэн поэтическэ сборнигууд хэблэгдээ. Африкан Бальбуровтай хамта «Приказываю жить» гэжэ партизанска отрядай командир Гуржап Очировай баатаршалганууд тухай баримтата туужа бэшэhэн байна (1963 он). Энэ номынь оло дахин хэблэгдээ.

Данри Хилтухин 30 гаран номуудай автор, тэдэнэй тоодо: «Песни табунщика» (1948), «Утро в Саянах» (1951), «Трубка дружбы» (1956), «Избранное» (1957), «Орёл с вершин Ольхона» (1974), «Дарицу» (1959); үхибүүдтэ зорюулжа бэшэhэн: «Кораблик» (1954), «Подружки» (1955), «Прыг да скок» (1959), «Кедры в синей дымке» (1960), «Космодром» (1961), «Капельки дождя» (1964) г.м. Цыден Галсановтай хамта «Минии город, минии Ленинград» (1972), «Геройн домог» (1975) гэжэ буряад хэлэн дээрэ оршуулhан шүлэгүүдэй согсолборинуудые хэблээ.

 

ВОИНУ

Ты просил,

Чтоб я ответил:

Как улусный край живёт?

Что ж,

По-прежнему он светел

И тебе поклоны шлёт.

 

Ты писал:

– Мой друг далёкий,

Как родная Селенга?

Что ж,

Течёт в степи широкой,

Обнимая берега.

 

Ты писал,

Тая волненье:

– Что там с матерью родной?

Шлёт тебе благословенье

И героем ждёт домой.

 

Ты спросил:

– А что с любимой,

Помнит ли свои слова?..

Отвечаю:

– Ты счастливый,

И любовь твоя жива!

 

Край привольный,

Мать, невеста –

Все тебя с победой ждут,

Чтоб делить с тобою вместе

Радость, молодость и труд.

Данри Хилтухин

1943 год

 

Энэ жэлэй сентябриин 20-до хүүгэдэй поэт, драматург, багша, хизаар ороноо шэнжэлэгшэ, газар зүйн эрдэмэй доктор, СССР-эй Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн, Алайрай аймагай хүндэтэ эрхэтэн Жан Александрович Зиминай түрэһөөр 105 жэл гүйсэдхэнэ.

Тэрэ Эрхүү можын Усть-Ордагай Буряадай тойрогой Алайрай аймагай Алята тосхондо түрэһэн юм.

Эрхүүгэй гүрэнэй ехэ һургуулиин газар зүйн таһагта һуража, 1951 ондо дүүргэһэн байгаа. 30 жэлнүүдэй туршада Эрхүү можын болон Буряадай һургуулинуудта багшалаа. Өөрыгөө олон шэглэлнүүдээр зорюулан хүдэлжэ ябаа: багша, хизаар ороноо, арадай һуудал байдал, аман зохёол шэнжэлэгшэ. Түүхын, соёлой, буряадуудай ажахы эрхилэлгээр олон тоото хүдэлмэринүүдые бэшэжэ хамтын согсолборинууд соо, һонинууд болон һэтхүүлнүүд соо толилуулһан юм.

Уран зохёолшо шадабаринь хүүгэдэй зохёолнуудые бэшэлгээр элиржэ гараһан юм. Эдир уншагшадтаа «Һолонго» (1962), «Шатаршад» (1970), «Аглаг талам, амар сайн!» (1972), «Үнэн нүхэр үзэглэл» (1975), «Гарай табан хурган» (1978), «Хон-жэн» (1981), «Наран, наашаа! Үүлэн, саашаа!» (1985), «Тэнюун талын сэсэгүүд» (2004) гэһэн номуудые бэлэглэһэн юм. Эрхүүдэ Марк Сергеевэй оршуулгаар «Кто кого греет?» гэжэ ном 1973 ондо гараа бэлэй. Тиихэдэ хүүгэдэй зүжэгүүдэй «Марсиануудтай уулзалга» гэжэ Александр Бадмаевтай суг бэшэһэн суглуулбари 1964 ондо гараһан байдаг.

 

Амар мэндэ

Аглаг тала,

Гэр тээшээ,

Амар сайн!

Алхалнаб даа

Алтан наран,

Айл тээшээ.

Амар сайн!

Эжы, үүдээ

Хаданууд, намай

Нэгыш даа.

Харана гүт?

Абам, намаяа

Тайгын модод,

Угтыш даа.

Таниба гүт?

Томо ехэ

Сэгнэлтээ

Үндэр ехэ

Тэбэреэд ерэхым

Сэгнэлтээ

Тааба гүт?

Үргэжэ ябанаб

Аяар «Таба»

Энгэртээ!

Ашаатай

Аахилан ябахым

Түрэл нютагни

Хараба гүт?

Һаруулхан,

Һайхан байна даа –

Абалсыт даа,

Наруухан!

Барилсыт,

Баярым бултадаа

Гэшхэлнэб даа

Хубаалсыт.

 

 

БУРЯАД ХЭЛЭН

Атар Алтай Хангайһаа

Амалжа ерэһэн хэлэн гээл.

Хүхын үндэр хүбшэһөө

Хүгжэжэ ерэһэн хэлэн гээл.

Байгал далайн гүн сооһоо

Бурьялжа гараһан хэлэн гээл.

Эрхүү, Ангарын эрьюулгэһээ

Эрхэеэ олоһон хэлэн гээл.

Номин хүхэ тэнгэриһээ

Номножо бууһан хэлэн гээл.

Табин табан бурхадһаа

Табилгатай хэлэн гээл.

Газарай гурбан хүрьһые

Ходолжо гараһан хэлээн гээл.

Абай Гэсэр богдые

Алдаршаһан хэлэн гээл.

Буряад зоной амадаһан

Буян сагаан эрдэни,

Буряад зоной эдлэһэн

Бурхан сагаан зэндэмни.

Дополнительные фотографии:  Загрузить / Загрузить